Sodda gaplar va gap bo’laklari yuzasidan tahlil

Dars maqsadi: a) ta’limiy maqsad: Sodda gaplar va gap bo’laklari yuzasidan tahlil haqida ma’lumot berish, o’tilgan mavzularni mustahkamlash, nutqiy va lingvistik kompetensiyalarni shakllantirish (FK1) , (FK2);

b) tarbiyaviy maqsad: O’quvchilarni Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash, ularni ona tilini sevishga  o’rgatish, insoniy fazilatlarni qaror toptirish, mehnatsevarlik va rostgo’ylikka o’rgatish, kommunikativ, ijtimoiy faol fuqarolik, milliy va umummadaniy, matematik savodxonlik tayanch kompetensiyalarni shakllantirish ( TK1, TK4, TK5, TK6 );

d) rivojlantiruvchi maqsad: o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini shakllantirish, ularning dunyoqarashi va tafakkurini o’stirish, mantiqiy fikrlashga o’rgatish, axborotlar bilan ishlash va o’zini o’zi rivojlantirish kompetensiyalarini shakllantirish (TK2, TK3).

Dars turi: yangi tushuncha va bilimlarni shakllantiruvchi, o’quvchilar bilim, ko’nikma va malakalarni rivojlantiruvchi, umumlashtiruvchi.

Dars usullari:  savol-javob, ““Iste’dod- jamiyatning intelektual mulki ”,Shukronalik hissi ”, ” Mahorat daqiqasi ”,   “Idrok xaritasi” , “Savodxonlik daqiqasi” kabi interfaol usullar.

Darsda foydalaniladigan jihozlar:  8-sinf ona tili darsligi, ko’rgazmali qurol, tarqatma materiallar, videoproyektor, ekran, videolavha, slaydlar, yopishqoq belgilar(stiker).

Fanlararo bog`lanish: adabiyot, tarix, matematika, texnologiya, ingliz tili , rus tili, milliy istiqlol g`oyasi, geografiya.

Darsning shiori:  Gapirmasdan avval o`yla ,

                              Adabiy tilda so`yla .

                              Sen zehningni ishga sol,

                              Bilimlarni esga ol.

                              O`rganmoqni burching bil,

                              Yangiliklarga intil.    

                          Darsning taqsimlanishi:

T/r Dars bosqichlari Vaqti
1. Tashkiliy qism : “Iste’dod- jamiyatning intelektual mulki” usuli 5 daqiqa
2.       O`tilgan mavzuni mustahkamlash: Shukronalik hissi “ usuli 10 daqiqa
3. Yangi mavzuni tushuntirish: “Mahorat daqiqasi “  usuli 15 daqiqa          
4. Yangi mavzuni  mustahkamlash: “Idrok xaritasi” usuli 10   daqiqa
5.  Baholash va rag`batlantirish 3   daqiqa
6.  Uyga vazifa berish 2   daqiqa

1.Tashkiliy qism:

    –  salomlashish;

    – davomatni aniqlash;

    – xonani va o`quvchilarni darsga tayyorlash.

Dars avvalida darsning oltin qoidalari o`qituvchi tomonidan eslatiladi va slaydda namoyish ettiriladi.

Shuningdek, o`qituvchi tomonidan dars shartlari, baholash tizimi e’lon qilinadi. O`quvchilar bir-birini baholash usulidan foydalanamiz. Buning uchun har bir o`quvchi uchun bittadan oq qog`oz va yopishqoq belgilar(stiker) tarqatilib chiqiladi. O`quvchilar ishtirokiga qarab, yonidagi do`sti oq  qog`ozga stiker yopishtirib boradi.Bu usul orqali do`stlik tuyg`usi, bir-biriga to`g`ri baho bera olish xususiyati shakllanadi.

Dars yakunida eng faol ishtirok etgan o`quvchilar aniqlanadi.

I.Tashkiliy qism “Iste’dod – jamiyatning intelektual mulki” usuli bilan davom ettiriladi.

     Aziz o`quvchilar! Bugungi darsni 2021-yil – Yoshlarni qo’llab-quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash yili, deb nomlanganligi munosabati bilan kichik bir sahna ko’rinishini siz azizlarga taqdim etishdan boshlamoqchimiz!

  Assalomu alaykum aziz o`quvchilar, jonkuyar ustozlar!

Biz sizlarga 2021- yilning nomlanishi bilan bog’liq kichik bir sahna ko’rinishini e’tiboringizga havola etamiz.

                   1-SAHNA

Bola: Assalomu alaykum, onajon. Men keldim.      

Ona: Va alaykum assalom, og’lim. Yaxshi keldingmi?

Bola: Ha, oyijon, yaxshi keldim. Sizdan bir narsa so’ramoqchi edim?

Ona: Ha, so’rayqol, bolam.

Bola: Shu desangiz, oyijon, mahallamizda sport to’garaklari ochilar ekan. Shunga menga sport kiyimi olib bering?!

Ona: Og’lim, meni qiynamagin, bilasan, kasal bo’lib, bir haftadan beri ishga  chiqolganim yo’q,  uyda esa  oziq-ovqatdan boshqa narsaga pul yo’q.

Bola: Hm… Oberasiz dedimmi, oberasiz.

Ona: Ho’p o’g’lim, ho’p. 

                                 2-SAHNA

(Tuman hokimi mahalla raisini o’z oldiga chaqirtiradi.)

Rais: Assalomu alaykum, hokim buva. Chaqirtiribsiz?

Hokim: Va alaykum assalom. Shu desang yangi 2021-yil “Yoshlarni qo’llab- quvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash” yili deb nomlandi. Shunga boquvchisi kasal bo’lgan oilalarga yordam berishimiz kerak. Sening raislik qilayotgan mahallangda ham shunday oilalar bormi?

Rais: Ha, bir oila bor. Ona-bola yashashadi. Ona bir haftadan beri kasal bo’lib, ishga chiqolmayapti. Shu oilaga moddiy tomondan yordam kerak.

Hokim: Yaxshi, ertaga ularni ko’rgani boramiz.

                     3-SAHNA

               (Hokim oilani ko’rgani boradi)

Hokim: Assalomu alaykum, xola.

Ona: Va alaykum assalom, keling, xizmat?!

Hokim: Biz sizni ko’rgani keldik, bu pul sizga. Davolaning, o’g’lingizga kerak bo’lgan narsalarni olib bering.

Ona: Rahmat, o’g’lim.

II. O`tilgan mavzularni mustahkamlash uchun esa “Shukronalik hissi” usulidan foydalanamiz.

          Bu usulda o’quvchilar hozir “Shukonalik hissi” mavzusiga yozib kelgan matnlarini o’qib berishadi va bundan tashqari chizib kelgan rasmlarini bizga ko’rsatib tahlil qilib berishadi.

                                    Shukronalik hissi

Ushbu his o’zbek xalqiga juda tanish. Tongni ham u bilan boshlab, kunni ham u bilan yakunlashadi. Negaki, jannat timsoli O’zbekistonda yashayotganidan, o’zbek fuqarosi ekanligidan kim ham noshukur bo’lishi mumkin. Shukronalik deganda, o’zgalar va o’zining imkoniyatlari, huquq va erkinliklarini solishtirgan holda o’z omadi, baxti uchun xursandligi va shukur aytishi tushunilsa, ajabmas. Biz ham mana shunday hur yurtda nafas olayotganimiz, musaffo osmon ostida yashayotganimiz uchun shukronalar, hamd-u sanolar aytamiz.

III. Yangimavzuni tushuntirish “Mahorat daqiqasi “  usulidan foydalaniladi.

  Darslikdagi 119-mashq audioda eshittiriladi.

                                          Oqilona javob

    Alisher Navoiy Husayn Bayqaro saroyida bosh vazirlik qilgan kezlarida podsho doim uning so’zlariga quloq solib , shoir bilan maslahatda ish tutar ekan. Kunlardan bir kun erta tongda Husayn Bayqaro saroyga kirib ketayotib Navoiyga qarabdi-yu, ko’rsatkich barmog’i bilan boshini ko’rsatibdi. Ayni shu choqda Navoiy barmog’i bilan tilini ko’rsatibdi. Husayn bosh chayqabdi, saroyga kirmay, qaytib ketibdi. Bu manzarani kuzatib turgan Navoiyning shogirdlari imo-ishoralarining sababini so’rashibdi. Shunda Navoiy:

    – Qani, o’zlaring o’ylab topinglar,- debdi-da, imo-ishoralar sirini aytmabdi.  Shogirdlar o’ylab-o’ylab, hech topisholmabdi. Nihoyat, ulardan biri shoirni so’zlatish maqsadida siyohdonni ag’darib yuboribdi. Shunda Navoiy:

    – Abdullatif, bunchlar parishonxotir bo’lmasangiz, axir siyohdonni ag’darib yubordingiz-ku! – debdi.

    – Kechirasiz, ustoz,-unga yuzlanibdi shogirdi,-haligi muammoning sababini o’ylab xayolim qochibdi. Shunda Navoiy shogirdlariga bo’lgan voqeaning sir-asrorini aytib berishiga majbur bo’libdi

   – Husayn Bayqaro mendan:”Boshga baloni nima keltiradi?” – deb so’radilar. Men esa:”Til”, – deb javob berdim.

   Shogirdlar Navoiyning ziyrak va donishmandligiga yana bir marta qoyil qolishibdi.

                                                          M.Murodov,”Allomalar ibrati”

O`quvchilar matndan o’zlariga xulosa chiqaradilar.

So’ngra darslikdagi 101- topshiriq shartiga ko’ra bajariladi.

IV. Yangi mavzuni mustahkamlash uchun “Idrok xaritasi” usulidan foydalanamiz.

Mashqlar bajarish bo`lganligi uchun turli topshiriqlarni bajarishga harakat qilinadi.

Slaydda “Siz qay birini tanlaysiz?” nomi ostida topshiriq beriladi. Sharti esa quyidagicha.

Ega va kesimga misollar keltirish, ularning qaysi so’z turkumlari bilan ifodalanishini izohlab o’tish. Biroq keltirilgan misollar qanchalik to`g`ri bo`lishi va ifoda chiroyli tuzilishi talab etiladi. Masalan:

 Inson hayoti davomida hamma narsaga qodir. (ega ot bilan ifodalangan)

Qanchalik ahil yashash – hammaning o’z qo’lida. (ega harakat nomi bilan ifodalangan)

Men hamisha yaxshi o’qishga intilaman. ( kesim fe’l bilan ifodalangan)

Besh karra besh – yigirma besh  ( kesim son bilan ifodalangan)

 Bu usul slaydda aniqlanadi.

Har doimgi darsimiz an’anasiga ko`ra savodxonlik daqiqasini o`tkazamiz.

O`nta so`z o`qituvchi tomonidan aytib turiladi. O`quvchilar yozib boradilar. So`zlar yozilishining to`g`ri yoki noto`g`ri ekanligi slaydda tekshiriladi. Bunda ham do`stlar bir- birlariga xolis baho beradilar.

V. Baholash va rag`batlantirish. O`quvchilar qo`lga kiritgan yopishqoq belgilar

(stiker) soniga qarab darsda ishtirok etgan faol o`quvchilar aniqlanadi hamda

o`qituvchi tomonidan rag`batlantiriladi.Darsimizda faol ishtirok etgan o`quvchilar har xil nominatsiya bo`yicha taqdirlanadilar.

VI. Uyga vazifa berish. Qo`shimcha adabiyotlardan foydalangan holda o`tilgan mavzularni hamda yangi mavzuni o`qib o`rganish. Darslikdagi 103-104- topshiriqni shartiga ko`ra bajarish.

Kelishik qo’shimchalari uslubiyati

Darsning  mavzusi: Kelishik  qo’shimchalari uslubiyati

Darsning maqsadi: a) ta’limiy maqsad: o’quvchilarga kelishik shakllari va ularning o’ziga xos uslubiy shakllari haqida ma’lumot berish, o’tilgan mavzularni mustahkamlash,  fanga oid nutqiy va lingvistik kompetensiyalarni shakllantirish;

b) tarbiyaviy maqsad: o’quvchilarni ona Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash, ularni ona tilini sevishga o’rgatish, insoniy fazilatlarni kamol toptirish, mehnatsevarlik va rostgo’ylikka o’rgatish, kommunikativ, ijtimoiy faol fuqarolik, milliy va umummadaniy hamda matematik savodxonlik tayanch  kompetensiyalarini shakllantirish;

s) rivojlantiruvchi maqsad: o’quvchilarning og’zaki va yozma  nutqini rivojlantirish, dunyoqarash va tafakkurini o’stirish, mantiqiy fikrlashga o’rgatish, axborotlar bilan ishlash va o’zini o’zi rivojlantirish kompetensiyalarini shakllantirish.

Dars turi: yangi tushuncha va bilimlarni shaklantiruvchi, o’quvchilar bilim, ko’nikma va malakalarni  rivojlantiruvchi, umumlashtiruvchi.

Dars shakli: suhbat, savol-javob

Dars usullari:  “12 X 12” ,  “Faollashtiruvchi cho’plar” , “O’zing angla”,  “Tarbiyadan ta’limga”, “Savodxonlik daqiqasi”  kabi interfaol usullar.

Darsda foydalanilgan  jihozlar: 10- sinf ona tili darsligi, ko’rgazmali qurollar, tarqatma materiallar, kompyuter, videoproyektor, ekran, slaydlar, yopishqoq belgilar (stiker).

Fanlararo bog’lanish: adabiyot, tarix, geografiya, matematika, milliy istiqlol g’oyasi, texnologiya, ingliz tili, rus tili, sport.

Dars shiori: Bugungi kun bizniki, marra bizniki!

                           Darsning taqsimlanishi:

T/R Dars  bosqichlari Vaqti
1. Tashkiliy qism  “12X 12” usuli 5 minut
2. O’tilgan mavzularni mustahkamlash “ Faollashtiruvchi cho’plar” 10 minut
3.           Yangi  mavzuni tushuntirish  “ O’zing angla” 15 minut
4. Yangi mavzuni mustahkamlash “Tarbiyadan ta’limga”, “Savodxonlik daqiqasi” 10 minut
5. Baholash  va rag’batlantirish 3 minut
6. Uyga vazifa berish Minut

Tashkiliy qism : salomlashish, davomatni aniqlash, o’quvchilar va sinf xonani darsga tayyorlash.

Dars avvalida darsning oltin qoidalari o’qituvchi tomonidan eslatib o’tiladi va slaydda namoyish  etiladi. Shuningdek,  o’qituvchi tomonidan dars jarayonidagi baholash tizimi e`lon qilinadi. Darsda o`quvchilar ishtirokini baholashda “Mening do`stim bebaho” usulidan foydalanamiz. Bunda do`stga to’g’ri va xolis baho berish talab etiladi. Har bir o’quvchiga bittadan oq qog’oz beriladi hamda partaga yopishqoq belgilar(stiker) qo’yiladi. O’quvchilar ishtirokiga qarab, oq qog’ozga yopishqoq belgilar yopishtirib boriladi.Dars so’ngida yopishqoq belgilar sanaladi, darsning eng faollari e’lon qilinadi.

Tashkiliy  qismda  “12X 12” usulidan foydalanamiz. Bu usul sana bilan bog’liq bo’lib

( 12-mart kuni o’tilishi hisobga olingan), o’quvchilar  12 raqami bilan bog’liq 12xil ma’lumot aytishadi. (Fanlarga yoki o’qilgan badiiy asarlar bilan bog’liq bo’lishi mumkin).

  1. O’zbekistonda 12 ta viloyat bor.
  2. “Mehrobdan chayon “ romanida  Anvar  12yoshida 3-oilani ko’rgan.
  3. 12-aprel – Butunjahon  aviatsiya va kosmonavtika kuni.
  4. 12-may – Xalqaro hamshiralar kuni.
  5. Asqad Muxtor  oilada  12 farzandning  uchinchisi bo’lgan.
  6. 12- avgust – O’zbekiston Respublikasi Davlat soliq xizmati tashkil topgan kun.
  7. Bayrog’imizda  12 yulduz rasmi aks etgan.
  8. O’n ikkining bo’luvchisi oltita.
  9. Real Madrid klubi himoyachisi Marselo 12- raqamda to’p suradi.
  10.  “Saddi Iskandariy “ dostonidagi asosiy voqealar  12-bobdan boshlanadi.
  11.   Z. M . Bobur  dastlab 12 yoshida taxtga o’tiradi.
  12.  Gulxaniy va Turdi Farog’iy  o’n ikkitadan  g’azal yozgan.

 II.O’tilgan mavzular “Faollashtiruvchi cho’plar” usuli yordamida  mustahkamlanadi. Bu usulda o’quvchilarning barchasi qatnashadi, ya’ni cho’plar tarqatiladi, o’quvchilar o’z ismlarini yozib beradilar. Cho’plar idishga to’planadi, ikkinchi bo’sh idishga qatnashgan o’quvchilar cho’pi solib boriladi, dars so’ngida qaysi o’quvchi ishtirok etmagani bilinadi.

“Faollashtiruvchi cho’plar” usulidan foydalanish chog`ida uyga berilgan topshiriqlarni baholab boriladi.

III.Yangi mavzu bayoni. “O’zing angla”  usulidan foydalangan holda bayon etiladi. O`quvchilarga kelishik shakllari uslubiyati  va uning o`ziga xos xususiyatlari haqida yangi bilimlarni egallab kelish topshirilgan edi. Shu asosida fikrlarini eshitib, o`quvchilar fikri o`qituvchi tomonidan yakunlanib, xulosa qilinadi.

Dastlab darslikdagi 1-2-topshiriqlar shartiga ko’ra izohlab o’tiladi.

1-o’quvchi: Kelishik shakllari olti xil bo’lib, belgili va belgisiz qo’llanishi mumkin.

Masalan: Kelinlari aytadi alla(ni), Qo’shiqchisi kuylaydi yalla(ni).                                   2-o’quvchi: Kelishik shakllari qisqargan holda ham qo’llanishi mumkin. Tushum, qaratqich  kelishigi shakllari qisqargan holda qo’llaniladi. Masalan: Tushda ko’rdim yorimi (ni). O’zbekiston – Vatanim manim(ning)

3-o’quvchi: Kelishik shakllari bir- biri bilan ma’nodosh bo’la oladi. Bunda biroz ma’no nozikliklari ham sezilib turadi.

Masalan: Osh yeng- oshni yeng- oshdan yeng.

Tushum kelishigi belgili qo’llanganda , obyektni ta’kidlash ma’nosi ifodalanadi. Belgisiz qo’llanganda esa bu ta’kid yo’qoladi. Chiqish kelishigi qo’llanganda esa obyektning bir qismiga e’tibor qaratilganligi anglashiladi.

4-o’quvchi: Kelishik shakllari deyarli barchasi bir- biri bilan ma’nodosh bo’la oladi.

Masalan: Fikringizni tushunmadim- fikringizga tushunmadim; mehmonlarning biri- mehmonlardan  biri;  teshikka sig’madi-teshikdan sig’madi.

5-o’quvchi: Shuni doimo esda tutish joizki, qaratqich va tushum kelishigi hech qachon bir- biri bilan ma’nodosh bo’la olmaydi. Sababi qaratqich kelishigi otni otga, tushum kelishigi otni fe’lga bog’laydi.Masalan: Ota-bobolarning o’giti, kitobni o’qimoq.

6- o’quvchi:Kelishiklar ko’makchilar bilan ham ma’nodosh bo’la oladi. Bunda ham biroz ma’noviy farq seziladi. Masalan: maktabga ketdi- maktab tomon ketdi.Kelishik bilan ifodalanganda yo’nalish aniq, ko’makchilar bilan ifodalanganda  yo’nalish noaniq bo’ladi.

Tushum kelishigi haqida, to’g’risida ko’makchilari bilan ma’nodosh bo’ladi. Masalan: maqolani gaplashdik – maqola haqida gaplashdik.

Aziz o’quvchilar! Fikrlaringiz juda aniq va to’g’ri deb hisoblayman. Kelishik shakllari va ularning uslubiy xususiyatlari haqida juda chiroyli fikrlarni bildirdingiz. Ularning uslubda farqlanishini ham aytib o’tiladi. Kelishik shakllari belgili qo’llanganda ilmiy uslubga, belgisiz qo’llanganda so’zlashuv uslubiga oid bo’ladi. Masalan: o’rikning danagi, o’rik danak. Qaratqich va tushum kelishigi badiiy uslubda, xususan, she’riyatda –n shaklida qisqargan holda qo’llaniladi hamda matnga ekspressivlik, poetik ohang baxsh etadi. Masalan: Otin(ning)  boshin (ni)  burdi. Kelishik shakllarining  aksariyati ko’makchi bilan ma’nodosh bo’la oladi. Masalan: kitobdan o’rganmoq- kitob orqali o’rganmoq, qalamda yozmoq-qalam bilan yozmoq, onamga olmoq-onam uchun olmoq, futbolni gaplashmoq – futbol to’g’risida  gaplashmoq. Biroq qaratqich kelishigi ko’makchilar bilan hech qachon ma’nodosh bo’la olmaydi.

Darslikdagi 51-52 –mashqlar shartiga ko’ra bajariladi.Darslikdagi mashqlarni bajarish arayonida  sekundomerdan  foydalanaman. Bunda o’quvchilarga 3 minut ajratiladi. O’quvchilar esa mustaqil ish olib boradilar.Bu usul orqali o’quvchilarning  o ’zini o’zi rivojantirish kompetensiyasi shakllanadi. Topshiriq bajarilgach, o’qituvchi izoh berib o’tadi, do’stlar esa bir- birlarining qanday  bajarganliklarini vijdonan tekshirib beradilar. 

Qo’shimcha topshiriq shuki, mazkur rasm asosida kelishik shakllari qatnashtirib , bog’lanishli matn yaratish.

IV. Yangi mavzu “Tarbiyadan ta’limga“ usuli yordamida mustahkamlanadi. Bunda o’quvchilar kelishik shakllari qatnashgan tarbiyaviy ahamiyatga ega gaplardan misollar keltirishadi.( Bu usul orqali o’quvchilar mustaqil fikrlashga o’rganadi hamda tarbiyaga katta e’tibor qaratiladi.)

1-o’quvchi: Ilmdan o’zga najot yo’q. 2-o’quvchi: Har bir insonga(uchun)  kitob– eng noyob tuhfa.3-o’quvchi: Haqiqiy do’stni yomon kunda sinash kerak. 4-o’quvchi: O’quvchining eng asosiy burchlaridan biri- vaqtida ilm egallash.5- o’quvchi: Ustozlarimizdan olayotgan bilimlarimiz biz uchun maktabdir.

Darslikda berilgan lug’at so’zlar ishtirokida ham gaplar tuziladi.

Adiblarimiz kulliyotlari bizlarga meros bo’lib kelmoqda.

Madrasalarda tahsil olayotgan vatandoshlarimiz  diniy va dunyoviy ilmga egadirlar.

Yassaviy maqbarasi qayta ta’mirlanmoqda, shuning uchun har kim o’z hissasini qo’shmog’i lozim. Shu o’rinda  ingliz va rus tillarida kelishik shakllari qatnashgan birikmalardan misollar keltirish o’rinli. ( Har bir darsda  mavzularga bog’lab o’tkazish jarayonida o’quvchilarda chet tillarini  ham mukammal bilish  malakasi shakllanib boradi. O’quvchilarninig yozma savodxonligini rivojlantirish maqsadida   “Savodxonlik daqiqasi”  o’tkaziladi. Bu usulni  kelishik shakllarining qo’llanish o’rinlari  bilan bog’lagan holda olib borish  maqsadga muvofiq. Masalan: tog’ga, bog’ga, qishloqqa, kuchga, sochga, pedagogga, terakka, bilakka, ijodga.( Bu so’zlarning aytilishi va yozilishi farq qiladi). So’zlarning yozilishi slaydda namoyish etiladi. Bunda ham o’quvchilar bir- birlarini xolis baholab  boradi.10-9 ta so’zni to’g’ri yoza olgan o’quvchi 2 ta, 8-7 so’zni to’g’ri yoza olgan o’quvchi 1ta rag’batni qo’lga kiritadi, qolgan o’quvchilarga esa do’stona tanbeh berib o’tiladi.

V. Baholash va rag’batlantirish:O’quvchilar bahosi to’plagan yopishqoq belgilar soniga qarab aniqlanadi.Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o`z nutqida “ Bugun kitob o`qiyotgan bitta bola ertaga televizor ko`rayotgan o`nta bolani boshqaradi” deya e’tirof etmoqdalar. Darsda faol ishtirok etgan o’quvchilar badiiy kitoblar bilan taqdirlanadilar.

VI. Uyga vazifa berish: 54- mashqni shartiga ko’ra bajarish. Badiiy asarlardan  kelishik shakllarining  belgili va belgisiz qo’llanishiga misollar keltirish. Qo’shimcha adabiyotlardan foydalanib, keyingi darsga tayyorlanish, Testlar to’plamidan  o’tilgan mavzumizga oid o’rinlarni bajarish va tushunmagan o’rinlarni qayd etib kelish.

Foydalanilgan adabiyotlar:

  1. Umumiy va o`rta ta`limning ona tili fanidan davlat ta`lim standarti va o`quv dasturi. –Toshkent, 2017
  2. Ona tili darsligi 10-sinf  Mahmudov N va boshqalar ,2018-yil, Toshkent
  3. Internet saytlari: ziyonet.uz, kitob.uz, o`qituvchi.uz

Windows 7 operatsion tizimida Delphi 7 dasturlash muhitini o’rnatish

Delphi 7 dasturlash muhitini Windows 7 operatsion tizimi uchun mo’ljallanmagan, shuning uchun Delphi 7 ni o’rnatuvchi dasturi ishga tushurilganda quyidagi habar oynasi qalqib chiqadi. Uni aylanib o’tish uchun xabar oynasidan Запуск программы tugmasini bosing.

         Natijada quyidagi o’rnatish dasturi ishga tushadi. O’rnatish oynasidagi bo’limlar ichidan birinchi bo’lim ‘Delphi 7’ ni sichqoncha yordamida tanlang. Shu orqli Delphi 7 dasturlash muhiti o’rnatuvchisi ishga tushadi. Qo’lgan bo’limlar Delphi dasturlash muhiti imkoniyatlarini kengaytiruvchi qo’shimchalar bo’lib, ularni keyinroq o’rnatib olish mumkin.

Delphi 7 dasturlash muhiti o’rnatuvchisi ishga tushgach, undagi Next tugmachasini bosamiz

         Barcha dasturlarda bo’lgani kabi o’rnatuvchi dastur seriya raqamini quyidagi darchalarga kiritib chiqing. Seriya raqami odatda xarid qiligan disk korobkasiga yoki g’ilofiga yozib qo’yiladi.    

Seriya raqami kiritgach, yana Next tugmasini bosamiz, agar seriya raqami to’g’ri kiritilgan bo’lsa quyidagi litsenziya kelishuvi berilgan oynaga o’tiladi. Undagi ‘I accept the terms in the license agreement’ – litdenziya shartlarini qabul qilaman bo’limini faollashtirib, yana Next tugmasini bosamiz.  

         Natijada o’rnatish bo’yicha ma’lumotlar ko’rsatilgan yana bir oynaga o’tiladi. Undan ham Next tugmasini bosib keyingi oynaga o’tamiz.

         Ayni shu joyda bir oz fikrlashga to’g’ri keladi. Chunki oynada uchta radio tugmali tanlash imkoniyatini beruvchi bo’limlar mavjud. Ular ichidan keraklisini tanlab Next tugmasini bosamiz. Bizning misolimizda Compact bo’limi tanlangan, sababi o’rganishni boshlovchilar uchun ortiqcha chalkashliklar bo’lmasligi uchun shuning o’zi yetarli. 

         Quyidagi oynadan ham Next tugmasini bosib o’tamiz. Istasangiz undagi tanlash belgisini olib tashlashingiz mumkin. Shunda PaskalABC da yozgan dasturlaringizni faollashtirsangiz, Delphi 7 da yuklanib ketmaydi.

         Keyin otilgan quyidagi oynadan dastur o’rnatish yo’li tanlanadi. Odatda hech qanday o’zgartirish qilmasangi dastur avtomatik tarzda Program Files katalogiga o’rnashadi. Lekin dastur Windows 7 operatsion tizimiga ko’p foydalanuvchili holatda o’rnatilayotganligi uchun dastur ishida muammolar yuzaga keladi. Sababi Windows 7 administrator huquqi bo’lmagan foydalanuvchilar tomonidan Program Files katalogi fayl va papkalariga o’zgartirish kiritilishiga to’sqinlik qiladi. Shuning uchun Delphi 7 dan foydalanish davrida muammolar yuzaga kelmasligi uchun o’rnatish yo’nalishini sistemaga bo’g’liq bo’lmagan boshqa katalogga o’rnatishingiz mumkin. Lekin bu unchalik ham to’g’ri emas, dasturni odatda o’z manziliga ornatish maqsadga muvofiqdir. Muammoni hal qilishning esa boshqa usuli ham mavjud. Buni dastur o’rnatib bo’lingach, amalga oshiriladi.    

         Yana va yana bir necha bor ochilgan oynalardan Next tugmasini bosib otamiz.

Va nihoyat dastur o’rnatilganligi haqidagi so’ngi dastur o’rnatuvchi oynasi ko’rinadi undagi Finish tugmasini bosib o’rnatish jarayonini yakunlaymiz.

         Delphi 7 dasturlash muhiti o’rnatilgach, undan foydalanish uchun quyidagi ketma ketlikda amallar bajarib ishga tushiriladi.

Пуск ►Все программы ►Borland Delphi ►7 Delphi 7

Yuqorida aytilganidek, Delphi 7 dan Windows 7 operatsion tizimida ko’p foydalanuvchili muhitda (oddiy foydalanuvchi huquqi bilan) foydalanilganda, dastur ishga tushurilsa, quyidagicha xato oynasi qalqib chiqadi. Undan Ok tugmasini bosib chiqib ketsak, dastur ishga tushadi, lekin undan foydalanilganda to’liq o’z vazifasini bajarmaydi. Bu xatolik operatsion tizimga administrator huquqi bilan kirilganda kuzatilmaydi.

         Ushbu xatoni bartaraf etish uchun sistemaga administrator huquqi bilan kirib quyidagi amallarni ketma ket bajarish kerak.

         C diskdagi Program Files katalogidan Borland, Delphi7, Bin katalogini topamiz. Shu katalog  ustida sichqoncha strelkasini to’g’rilab, uning o’ng tugmasini bosamiz. Ochilgan context menyudan свойства bo’limini tanlaymiz. Ochilgan oynadan Безопастност bo’limiga kiramiz. U yerdan esa quyidagi strelka bilan belgilab ko’rsatilgan tugmachani bosamiz. Ochilgan keyingi oynalardan ham ko’rsatilgan joylarni belgilab, Применит so’ng Ok tugmalarini bosib chiqib ketamiz. Shu orqali xatolikni bartaraf qilamiz.

Mingbuloq tuman 13-sonli DIMI

Informatika va AT fani o’qituvchisi Farhodjon Mansurov

mansurov-f@umail.uz

Kompyuterning tashqi xotirasi bilan ishlash

KOMPYUTERNING TASHQI XOTIRASI BILAN ISHLASH

Kompyuterning tashqi xotirasi haqida avvalroq ma’lumot bergan edik. Ular magnit tasma, egiluvchan magnit disk — disket, optik disk — CD va DVD, flash-xotiralar edi. Bu xotiralar qanday tashkil etilishi va ular bilan ishlashni ushbu mavzuda ко‘rib chiqamiz. (mazuga mos tayorlangan taqdimot slaydlari namoish qilinadi)

EGILUVCHAN MAGNIT DISK

Disket yuzasi temir ikki oksidli (Fе2О3) maxsus magnit qatlam bilan qoplangan. Magnit tasmada ham, magnit diskda ham axborot qattiq magnit disk kabi usulda yoziladi. Ya’ni disket formatlanganda konsentrik aylanalar ko‘rinishidagi yo‘llarga ajratiladi hamda yo‘llar sektorlarga bo‘linadi. Axborot disk sektorlarining yo‘llari bo‘ylab yoziladi.

Disketlarda ham fayl sistemasi ish yuritadi va shuning uchun har bir sektorda identifikatsiya qilish uchun joy ajratiladi (adres maydoni), qolgan joylariga esa ma’lumotlar yoziladi. Ma’lumot yozish uchun ishlatiladigan qurilma, ya’ni diskyurituvchi ikkita dvigatel bilan ta’minlangan. Ularning

biri himoya g‘ilofi ichidagi plastinkani markaz atrofida, ikkinchisi esa o‘qish/yozish kallagini disk yuzasi radiusi bo‘ylab harakatlantiradi. Himoya g‘ilofida yozishdan himoyalashning maxsus darchasi mavjud. Ishlash vaqtida bu darcha ochiq bo‘lsa, undagi axborotni faqat o‘qish mumkin bo‘lib, u diskdagi axborotni o‘chirish va o‘zgartirishdan saqlaydi.

FLASH-XOTIRA VA FLASH-DISK

Flash-xotira va flash-disk sistema blokidagi maxsus portga ulanadi. Bu port USB (Universal Serial Bus, ya’ni universal ketma-ket sig‘im) deb ataladi. Flash-xotira va flash-disk ustida amallar yuqoridagi kabi amallar bilan bajariladi. Hozircha uch turdagi USB portlar bo‘lib, USB 1.1 standarti ma’lumot almashishning 12 Mbit/sek tezligini ta’minlaydi, USB 2.0 da esa bu ko‘rsatkich 480 Mbit/ sek gacha bo‘ladi, ya’ni 40 marta tezroqdir. USB 3.0 da esa bu ko’rsatgich 480 Mbit/ sek dan ham yuqori.

Flash-xotira va flash-disk kompyuterga ulanganda masalalar panelining o‘ng qismida  piktogrammasi aks etadi. Ishlash jarayonida flash-xotira va flash-disk energiyani kompyuterdan olgani uchun kompyuterdan uzishdan avval xavfsiz o‘chirilishi kerak. Buning uchun quyidagi amallar ketma-ketligi bajariladi:

  • masalalar panelidagi flash-xotira belgisiga sichqoncha ko‘rsatkichi yo‘naltiriladi va chap tugmasi bosiladi;
  • “Извлечь “USB FLAS DRIVE” lavhasiga sichqoncha ko‘rsatkichini yo‘naltirib chap tugmasi bosiladi;
  • ekranda USB qurilmasini xavfsiz uzish mumkinligi haqidagi ma’lumot aks etgachgina flash-xotirani kompyuterdan uzish mumkin bo‘ladi.

QATTIQ DISK (VINCHESTER)

Vinchester ham boshqa axborot tashuvchilar kabi tashqi xotira sifatida qaralishi mumkin. Vinchester xotirasidan unumli foydalanish maqsadida uni bir-biriga bogliq bo‘lmagan turli hajmdagi bir necha bolaklarga (“mantiqiy” disklarga) ajratish mumkin. Bu bo’laklar C, D, E va h.k. nomlar bilan belgilanadi. Vinchesterni bo‘laklarga ajratish maxsus dasturlar yordamida amalga oshiriladi. Bu dasturlarga “Partition Magic”, “Acronis Recovery” kabi dasturlarni misol keltirish mumkin.  Ular yordamida vinchester istalgancha bo‘laklarga bo‘linib, har bir bo‘lak alohida formatlanadi. Formatlash jarayonida vinchesterdagi axborotlar о‘chib ketadi.

DISKNI FORMATLASH

Disk yoki flash disklarni formatlash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:

1. “Мой компьютер” sistema katalogi ochiladi.

2. Formatlash kerak bo’lgan disk (qattiq disk, flash disk yoki magnit disk) ni tnalab, sichqonchaning o’ng tugmasini bosiladi.

3. Ochilgan kontekst-menyudan “Форматировать…” (Formatlash) amali tanlanadi, natijada quyidagi muloqot oynasi hosil bo’ladi:

4. Tanlangan disni formatlash uchun  “Начать” (Boshlash) tugmasi, aks holda “Закрыть” (Yopish) tugmasi tanlanadi.

5. Operatsion sistema diskdagi ma’lumotlar bexosdan о‘chib ketishining oldini olish uchun quyidagi ko‘rinishda ogohlantiradi:

6. Formatlash jarayonini davom ettirish uchun “OK” tugmasi tanlanadi.

DISKLARGA MA’LUMOT YOZISH (KO’CHIRISH)

Disklarga ma’lumot yozishning birinchi usulida quyidagi amallarni bajarish kerak:

  • kerakli fayl yoki katalogni sichqoncha yordamida tanlab kontekst-menyu ochiladi;
  • kontekst-menyuning “Отправить” (Jo‘natish) bolimidan flash disk tanlanadi.

Ma’lumot yozishning ikkinchi usulida quyidagi amallarni bajarish kerak:

  • kerakli fayl yoki katalogni sichqoncha yordamida tanlab kontekst-menyu ochiladi;
  • kontekst-menyuning “Копировать” (Nusxalash) amali tanlanadi;
  • “Мой компьютер” sistema katalogi orqali kerakli diskni tanlanadi, natijada disk oyna ko’rinishida ochiladi;
  • ochilgan oynaning bo‘sh joyiga ko‘rsatkichi yo‘naltirilgan sichqoncha yordamida kontekst-menyu ochiladi;
  • ochilgan kontekst-menyudan “Вставить” (Joylashtirish) amali tanlanadi.

Disklarga yoki boshqa axborot tashuvchi vositalarga ma’lumotlarni yozisni yana bevosita klaviatura orqali ham bajarish mumkin, buning uchun;

  • kerakli papka yoki fayl tanlanib klaviaturadan Ctrl+C qo’shtugmasi bosiladi;
  • ma’lumot yozilishi kerk bo’lgan disk ochiladi va yana klaviaturdan Ctrl+V qo’shtugmasi bosiladi.

Diskdagi fayl yoki katalogni ochish yoki o‘chirish uchun ham kontekst-menyudan foydalanish mumkin.  Klaviatura orqali esa ochish uchun Enter, o’chirish uchun Delete klavishlaridan foydalanish mumkinligi quyi sinflardan sizga ma’lum.

OPTIK DISKLAR

Kompakt diskdagi ma’lumotlarni o‘qish uchun CD-ROM qurilmasi bo‘lishi yetarli, lekin ma’lumot yozish uchun kompyuterga CD Writer qurilmasi o‘rnatilgan bo‘lishi kerak. Kompakt diskka ma’lumot yozishni Windows operatsion tizimi vositalari yordamida amalga oshirish mumkin. Lekin diskka yozish, nusxa ko‘chirish, o‘chirish va yangilash masalalarini mukammal darajada bajarish uchun maxsus dasturlardan, masalan, Ahead Nero Burning ROM dasturidan foydalanish tavsiya etiladi.

Shaxsiy kompyuterda DVD larni ochish uchun unga DVD- ROM qurilmasi o‘rnatilgan bo‘lishi kerak. DVD-ROM qurilmasi nafaqat DVD, balki CD diklarni ham ochish imkoniyatini beradi.

Hozirgi kunda DVD disklarni o‘qishning maksimal tezligi 16 karrani tashkil etadi, ya’ni 1380 Kbit/sek ∙16 =22080 Kbit/sek, CD disklarni o‘qishning maksimal tezligi esa 52 karrani tashkil etadi, ya’ni 150 Kbit/sek ∙ 52=7800 Kbit/sek. DVD disklarga ma’lumot yozish uchun kompyuterga DVD Writer qurilmasi o‘rnatilgan bo‘lishi kerak.

MULOQOTLI SERVIS XIZMATLARI

Ba’zan tashqi xotiralar bilan ishlash sekinlashadi. Buning sabablari turlicha bo’lishi mumkin. Masalan, diskdagi sistema xatoligi, ba’zi ma’lumotlar o’chirilib, boshqasi yozilganda tashqi xotiradagi ma’lumotlar tarqoq joylashishi va buning oqibatida bo’sh joylarning aniqlanishiga ketayotgan vaqtning ortishi, diskdagi ma’lumotlar hajmining ko’pligi va boshqalar. Shu sababli NTFS fayl sistemasida disk sohasini to’liq saqlash uchun maxsus usullar qo’llanilgan. Lekin bu ham fayllar bo’laklanishining oldini ololmaydi. Shuning uchun qattiq diskni tez-tez (iloji bo’lsa haftada bir marta) defragmentatsiyalab (ing. parcha yoki qismlarni yigish) turish maqsadga muvofiq.

Operatsion sistemalar qattiq disk, flash-xotiralar bilan ishlash uchun quyidagi muloqotli servis xizmatlarini taklif etadi:

a) diskni tozalash (keraksiz ma’lumotlami o’chirish);

b) diskni defragmentatsiyalash;

c) diskdagi ba’zi axborotlami arxivlash.

Masalan, diskni degragmentatsiyalash uchun Windows operatsion sistemasi servis xizmatining “Diskni defrag­mentatsiyalash” bo’limidan foydalanish mumkin. Umuman yuqorida sanab o’tilgan servis xizmatlaridan foydalanish uchun kerakli disk tanlanib, sichqonchaning o’ng tugmasi bosiladi. Ochilgan kontekst-menyudan Свойства (Xususiyatlar) amali tanlanadi. Natijada quyidagi muloqot oynasi ochiladi. Muloqot oynasi bir necha bo’limdan iborat, servis xizmatlaridan foydalanish uchun, ular ichidan Сервис bo’limini tanlash keak bo’ladi.

“Diskni defrag­mentatsiyalash” xizmati ishga tushgach, avval disk sohasida ma’lumotlar qanday joylashganini tahlil etadi. Quyidagi rasmda tushunarli bo’lishi uchun disk sohasida ma’lumotlar joylashish tahlili (analizi) ko’rsatilgan. Bunda oq joylar diskdagi bo’sh joylar bo’lib, boshqa ranglar esa fragmentatsiyalangan, fragmentatsiyalanmagan va ko’chirilmaydigan fayllarning qanday taqsimlanganini bildiradi.

MAVZUNI MUSTAXKAMLASH

  1. Qanday tashqi xotira turlari bor?
  2. Tashqi xotiraning magnitlash asosida ishlatiladigan turlarini sanab bering.
  3. Tashqi xotiraning qanday turlari bilan ishlash nur bilan bog‘liq?
  4. Tashqi xotiraning qanday turi eng kam eneigiya sarflaydi?
  5. Operatsion sistemaning tashqi xotiraga ko‘rsatadigan servis xizmatlari haqida so‘zlab bering.
  6. Optik disklaiga ma’lumotlar qanday yoziladi?
  7. Flash-xotira ustida bajariladigan amallarni sanab bering.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

  1. “Informatika va hisoblash texnikasi asoslari” – umumiy o’rta ta’limmaktablarining 8-sinfi uchundarslik;
  2. Internet tarmog’i texnika va ta’limga oid manbalari.